انسان را از مقصد اصلى باز مىدارد . كتاب إحياء العلوم كه تمام فضلاء او را به مدح و ثنا ياد مىكنند و او را بدء و ختم علم اخلاق مىپندارند « 1 » ، به نظر نويسنده در اصلاح اخلاق و قلع مادّهء فساد ، و تهذيب باطن كمكى نمىكند ، بلكه كثرت ابحاث اختراعيه و زيادى شعب علميه و غير علميهء آن و نقل‌هاى بىفايدهء راست و دروغ آن « 2 » ، انسان را از مقصد اصلى باز مىدارد و از تهذيب و تطهير اخلاق عقب مىاندازد . بالجمله ، به نظر قاصر ، اخلاق علمى و تاريخى و همين‌طور تفسير ادبى و علمى و شرح احاديث بدين منوال از مقصد و مقصود دور افتادن و تبعيدِ قريب نمودن است . نويسنده را عقيده آن است كه مهم در علم اخلاق و شرح احاديث مربوطهء به آن يا تفسير آيات شريفهء راجعهء به آن ، آن است كه نويسندهء آن با ابشار و تنذير و موعظت و نصيحت و تذكّر دادن و يادآورى كردن ، هر يك از مقاصد خود را در نفوس جايگزين كند ، و به عبارت ديگر ، كتاب اخلاق ، موعظهء كتبيه بايد باشد و خود معالجه كند دردها و عيب‌ها را ، نه آن‌كه راه علاج نشان دهد . ريشه‌هاى اخلاق را فهماندن و راه علاج نشان دادن ، يك نفر را به مقصد نزديك نكند و يك قلب ظلمانى را نور ندهد و يك خُلق فاسد را اصلاح ننمايد . كتاب اخلاق آن است كه به مطالعهء آن ، نفس قاسى ، نرم ، و غير مهذّب ، مهذّب ، و ظلمانى ، نورانى شود ؛ و آن ، به آن است كه عالِم در ضمن راهنمايى ، راهبر و

--> ( 1 ) - ر . ك : تعريف الإحياء بفضائل الإحياء ، ضمن إحياء علوم الدين ، ج 5 ، ص 5 و 7 . ( 2 ) - به اين مطلب اشاره كرده‌اند : الف - فيض كاشانى در المحجّة البيضاء ، ج 1 ، ص 1 - 2 . ب - علّامه امينى در الغدير ، ج 11 ، ص 161 - 167 .